PROPUESTA DEL ATENEO DE LENGUA Y CULTURA GUARANI EN EL FORO DE POLÍTICAS LINGÜÍSTICAS DEL PARAGUAY 2009 (EN GUARANI)

Escrito por guarani 18-08-2009 en General. Comentarios (0)

SEGUNDO FORO DE POLÍTICAS LINGÜÍSTICAS DEL PARAGUAY – 2009

 

Paraguay, 17 jasypoapy2008.

ATENEO DE LENGUA Y CULTURA GUARANI

MBA’EJERURE

1. ROIPOTAopavavéva jahechakuaa Ñande Ypykuéra jehasa asy. Ndaikatumo’âiñamotenonde ñane retâ ndajahecharamói ha nañamomba’eguasúirô ñande rapo, ñandereko ypy. Anive ñamboyke, jajahéi ha ja’apo’i chupekuéra.

               1.1. ROIPOTA oñeme’ê chupekuéra yvy ka’aguyikatuhaĝuáicha -hekoha teetépe- ha’ekuéra hesâi, ipy’aguapy, itenonde hatahekokatujey.

           1.2. ROIPOTA oĝuahê chupekuéra tekombo’eiñe’ê ha heko teetépe. Anive jahekombo’echupekuéra ñande rekópe.

              1.3. ROIPOTA oñemotenonde opaichagua tembiapo, tembikuaarekarupive, ikatútava omono’ô Ñande Ypykuéra rembiasa, rembikuaa, remiandu harembipota, anítei ogue ha ohasa tesaráipe. Ñande Ypykuéra rembikuaa oikeva’erâavei ñane rekombo’épe ikatuhaĝuáicha opavavéva jaikuaa ha ñamomorâ.

 

2. ROIPOTA ñane retâ oñe’ê, ohai, ohenduha omoñe’ê Guaraníme, castellano-pe ojejapoháicha.

2.1. ROIPOTA ñane retâruvichakuéra imandu’a Guarani ha’eha ñane retâ ha Mercosur ñe’ê teete haupehaguére opa mba’e ha’ekuéra ojapóva oikuaaukahava’erâ avei Guarani ñe’ême.

2.2. ROIPOTA ñane retâruvichakuéra ohechakuaa ñaimeha 87% ñañe’ê ha ñaikûmbyporâva Guarani ñe’êha ne’írâ jahupytýva tekojoja. Japémo ñanderetave Guaraníme ñañe’êva,mburuvichakuéra oipuruve castellano. Ja’étaramo ñane retâme oîha tekojojatekotevê aipórô ñame’ê henda teete Guaraníme.

2.3. ROIPOTA ñane retâruvichakuéra ohechakuaa opavave ñane retâygua, ohova’ekue ambue tetâmetekoporâve rekávo. Ha’ekuéra -jepémo oiko mombyry ñane retâgui- oipuru Guaraniñe’ê ha ijuruvyrei heseve.   

 

3. ROIPOTA ñane retâamandaje ha ñane retâ ruvicha ombo’aje Ñe’ênguéra Léi,ikatuhaĝuáicha oñemba’apo py’aguapy ha tekokatúpe opavave ñe’êre. 1992 guiveoñeha’ârô upe kuatia guasu áĝa peve ndajarekóiva.

 

4. ROIPOTA ñane retâamandaje ha ñane retâ ruvicha ombo’aje avei Guarani Ñe’ê Atyha ikatuhaĝuáicha oñemba’apoarandu ha kyre’ŷme ñane Avañe’ê rayhupápe.

               4.1. ROIPOTA upe Atyha oñangareko Guarani ñe’ê rekopotîre.Toisâmbyhy Guarani purukuaa ha puru porâ. Ndohejaiva’erâ avave oñembohory haomongy’a ñane Avañe’ê. Tomboyke ñe’ê jopara ha ñe’ê jehe’a ha’évaGuarani mbyaiha ha Guarani jukaharâ.

               4.2. ROIPOTA upe Atyha omopoteî Guarani ñe’ê achegety.

               4.3. ROIPOTA upe Atyha ombopyahu Guarani ñe’êtekuaa.

               4.4. ROIPOTA upe Atyha ojapo Guarani ñe’êngueryru.

               4.5. ROIPOTA upe Atyha omoheñoi opaichagua ñe’ê pyahu.Omoingovejeyva’erâ ñe’ê yma áĝa ndojepuruvéiva ha umi ñe’ê pyahu apohápetojeporeka Ñande Ypykuéra ñe’ême.    

 

5. REIPOTA Tekombo’eMotenondeha (MEC) ohekombo’e opavavépe mokôive ñane ñe’ême.

               5.1. ROIPOTA MEC oipuru Guaraniñe’ê, anive oipuru ñe’ê jopara Guarani ñe’ê rérape. Upéicha avei,rojerure Guarani ñe’ê oñembo’e haĝua hekopete, castellano oñembo’eháichahekopete

               5.2. ROIPOTA MEC ombopyahupaite arandukakuéra. 1999guive MEC ojahéi Guarani ñe’êre onohêvo umi arandukaivaivaivéva oñembo’e haĝua ñane avañe’ê. 1999 guive ko’aĝaite peve oîhetaiterei ñane retâygua -sy, túva ha temimbo’ekuéra- ojeruréva Guaranioñembo’e porâ haĝua. Aipóna ko’áĝa Tekombo’e Ruvicha ohechakuaa Tekombo’eÑemyatyrô hekomarahague; upévare rojerure ichupe toñangareko Guarani ñe’êreha avei tomosêmba umi Guarani ñe’ê mbyaiharépe.

               5.3. ROIPOTA MEC ome’êve aravoGuarani ñe’ê ñembo’épe. Ko’áĝa peve castellano-pe oñeme’êve aravo.Tekojoja ohupytyva’erâ mokôive ñe’ême, ŷramo ndaha’éi tekojoja.

               5.4. ROIPOTA oñemoingovejey mbo’ehao ohekombo’éva mitâme iñe’êypýpe. Upépe mitâ oñemoarandu’ypýta hogaygua ñe’ême ha upéi, mbeguekatúpe,oikuaáva’erâ ohóvo ambue ñe’ê.

               5.5. ROIPOTA MEC ombohetave Guarani ñe’ê mbo’eháraha avei tohayhuka Guarani ñe’ê mitâ, mitârusu ha kakuaápe. Ore roikuaaporâ ouhague ha oîha heta pirapire upe mba’erâ ha áĝa peve ne’írâ ojejapohaguemba’eve pe mba’e rehehápe.

               5.6. ROIPOTA MEC omoinge umi arandukápe hetave mba’eñane retâ rehegua. Hetave mba’e ñane retâ rembiasakue ha ñanemba’etévarehegua (jepokuaa, purahéi, ñe’êpoty, tapicha iñarandúva rekove kuaa,tembiapoita). Aranduka aĝaguápe ndaipóri mba’eve umi mba’e rehegua, upévaremitâ ha mitârusukuéra ohayhuve ambue tetâmegua.

5.7. ROIPOTA MEC oñotŷ haomongakuaa tetâ rayhu temimbo’ekuérañe’âme.

 

6. ROIPOTA Tetâ Ruvicha (KaraiGuasu Fernando Lugo), Tetâ Amandaje Ruvicha (Karai Guasu MiguelCarrizosa) ha Tekojoja Ruvicha (Karai Guasu Antonio Fretes) oipuruveGuarani ñe’ê ha upéicha avei opavave imba’apoharakuéra; ha oiméramoijapytepekuéra oikuaa’ŷ térâ noñe’êkuaáiva Avañe’ême, pya’eporâ tohekombo’eukachupekuéra. Upéicha avei, roipota opaichagua ñembyaty oikóva ñane retâme toikomokôive ñe’ême.

 

7. ROIPOTA opaichagua kuatiakuaaukaha (tekove kuatiakuaakaha, tetârasarâkuatiakuaakaha, tekoreñói kuatiakuaaukaha, mano kuatiakuaaukaha) osê aveiGuaraníme, osêháicha castellano-pe.

 

8. ROIPOTA opavave pytagua oúvañane retâme, taha’eha’éva tape rupi: jeveve, y térâ yvy rupi; tohecha Guaraniñe’ê oparupiete, oike guive osê meve; ha peichahápe toikuaa oîha peteî tetâiñe’êkôivape. Ko’áĝa peve umi marandu oî castellano añóme.

 

9. ROIPOTA opavave Tetâremimondoohóva ambue tetâ rupi toikuaauka ñane ñe’ê, ñande reko ha ñane retâ. Toikuave’êhikuái ñane retâ mba’erepy. Ko’áĝa peve heta oî umíva rehegua, oîva ñane retârérape ha upeichavérôjepe ndojapóiva mba’evete vera ñane retâ rayhupápe.  

 

10. ROIPOTA opavave marandumyasâiha: ojehaíva, pukoe ha ta’ângambyry; oipuruve Guarani ñe’ê.

10.1. ROIPOTAopaichagua marandu oñemyasâive ñane Avañe’ême.

10.2. ROIPOTA hetave maranduñemurâ ojejapo Guaraníme.

10.3. ROIPOTA pukoe hata’ângambyry ome’êve pa’û oñemyasâi haĝua ñane tavarandu (purahéi,jeroky, mba’ekuaa)

 

11. ROIPOTA ára haára ñane retâ ruvichakuéra ome’êve pirapire ikatuhaguáicha hetave arandukaosê ára resáre. Jaikuaaháicha oî heta tapicha ñane retâ tuichakue javeveorekóva hembiapo Guarani ñe’ê ha ñanemba’etéva rehegua ndaikatúiva onohêiñaranduka ndaipirapiréigui.

 

12. ROIPOTA opavaveñamyasâi ikatuháicha Guarani ñe’ê ñanduti rogue rupive, ikatuhaĝuáichako’ê ko’êre ñane Avañe’ê oĝuahê mombyry mombyryve. Jaikuaaháicha umi ñe’ê hetaveoñemyasâiva upe mba’e rupive ha’éta avei umi ñe’ê hekove pukuvétava. Upéichaavei rojerure ñane retâ ruvichakuérape toipuru avei Guarani ñe’ê iñandutiroguépe.

 

13. ROIPOTA opavave ñamba’apo Guarani itenondeve haĝua Mercosur-pe. Guaraníguioikóma Mercosur ñe’ê teete.

               13.1. ROIPOTA oñemoheñói Guarani Ñe’ê Atyha Mercosur-pegua.

               13.2. ROIPOTA upe Atyha omopoteî Guarani ñe’ê achegety.

               13.3.ROIPOTA upe Atyha ojapo Guarani ñe’êtekuaa.

               13.4. ROIPOTAupe Atyha ojapo Guarani ñe’êngueryru.

               13.5. ROIPOTA upe Atyha omoheñói opaichagua ñe’ê pyahu.Omoingovejeyva’erâ ñe’ê yma áĝa ndojepuruvéiva ha umi ñe’ê pyahu apohápetojeporeka Ñande Ypykuéra ñe’ême.  

               13.6.ROIPOTA upe Atyha oñangareko ha oñongatu opaite téra Guaranioîva Mercosur ha Amérika tuichakue javevépe. Tetâ, táva, yvyty, ysyry, mymba,ka’avo, ita ha opaite temimoîngue héra Guaraníva.

               13.7. ROIPOTA Guarani ñe’ê oñemyasâive ko yvy apu’a tuichakuejaveve. Tekotevê jaikuaauka opavavépe. Tekovetê oñembo’eve ambue mbo’ehaoguasúpe ikatuhaĝuáicha opavave ohecharamo ha omomba’eguasu ñane Avañe’ê.  

 

Ipahápe,rojerure peême akóinte jahecharamo ha ñamomba’eguasu haĝua ñane retâ, ñandereko ha ñane ñe’ê Guarani. Anive jahecha ou pytaguakuéra he’ívo ñandéve iporâhañane retâ, ñande reko ha ñane ñe’è.

 

Rohejapeême ATENEO DE LENGUA Y CULTURA GUARANI ñe’êporavopyre he’íva: Ñamba’apókeoñondivepa Guarani ñe’êre ikatuhaĝuáicha ko’ê ko’êre ojekuaaporâve,ojepuruporâve, ojehayhuve ha taitenondeve ñane retâme.

 

Aguyje hamaitei horyvéva opavavépe

 

David Galeano Olivera,

ATENEO Motenondehára

Ñanduti: www.ateneoguarani.edu.py

Ñe’êveve: ateneoguarani@tigo.com.py

Pumbyry: 021-520.276